Сердәш
Имтиханнар чорында ата-аналар ярдәме
Уку елының имтиханнар бирү чоры – укучылар өчен дә, аларның ата-аналары өчен дә үзенчәлекле вакыт. Уку елын уңышлы тәмамлау күп факторларга бәйле, шул исәптән ата-аналарның дөрес булышуына да.
Имтихан – ул һәрвакыт тикшерү һәм бәяләү. Ләкин еш кына ул рухи ныклыкны тикшерүгә әверелә. Имтихан алдыннан дулкынланмас өчен, әлбәттә, яхшылап әзерләнергә кирәк. Әмма кайчак ул гына да җитми! Тырышып әзерләнгән укучылар да дулкынлана, борчыла, ә кайвакыт бөтенләй «катып кала» һәм үзләренең белемнәрен күрсәтә алмый. Нигә шулай була?
Имтихан очрагында дулкынлануның нигезе – билгедән курку. Үзеңне бәяләгәннәрен белеп торганда, борчылу һәрвакыт көчәя. Өметләр һәм борчылуның сәбәпләре һәркем өчен төрлечә: кемдер өчен «дүртле» – чын кайгы, кемдер өчен «өчле» дә – бәйрәм. Шуңа да карамастан, укучылар барысы да диярлек сынау вакытында зур физик һәм психологик тетрәнү кичерә.
Ата-аналар ничек ярдәм итә ала?
Ата-аналар үз балаларын башкаларга караганда яхшырак белә, шуңа күрә имтиханнарга әзерләнүче балага нәтиҗәле ярдәм күрсәтә ала. Иң мөһиме – бу чорда акыл өйрәтү һәм үгет-нәсыйхәт бирү рәвешендәге әңгәмәләрне калдырып торып, бөтен көчне балаларны хуплауга һәм булдыра алганча ярдәм күрсәтүгә туплау.
«Мин бит сиңа башта ук әйтеп тордым», «Кыш көне үк кисәткән идем», «Син без әйткәнне тыңламадың...» кебек урынсыз, файдасыз, хәтта зыянлы битәрләүләрне онытыгыз.
Өметләнелгән һәм алынган нәтиҗәләрне бәяләгәндә, бер чиктән икенчесенә ташланмагыз. Балага үзенең борчулары һәм дулкынлануы турында әйтергә ирек бирегез. Баланың фикере сезгә бәхәсле булып тоелса да, аның һәр сүзенә каршы төшүдән сакланып, тыңлап торыгыз.
Ул сезнең аны хуплавыгызга һәм хәленә керүегезгә мохтаҗ. Шуңа күрә сез әйтергә тиешле сүзләр:
· «Мин сиңа ышанам»,
· «Син моны беләсең, кирәк чакта исеңә төшерәчәксең»,
· «Без сине аңлыйбыз, хисләреңне уртаклашабыз».
Шикләнүчән балаларга
Бик кайгыручан балаларга үзегезнең имтиханны уңышлы тапшыруыгыз турында сөйләгез. Аларның сезне ничек тыңлавын күзәтегез. Моның алар өчен кызык булмавын, тыңларга теләмәүләрен күрсәгез – үҗәтләнмәгез. Психологик киеренкелек хәлендәге бала сез сөйләгәнне бөтенләй киресенчә аңлавы һәм аның ачуы чыгуы, нерв киеренкелегенең тагын да артуы бар.
Әгәр инде мавыгып тыңласалар, ашыкмыйча, үзегезнең ул чактагы хис-тойгыларыгызны тасвирлап сөйләгез.
Шикләнүчән балага үз-үзенә ышанычны арттырырга кайчак ниндидер бер яхшы ым-ишарә дә ярдәм итә ала. Мәсәлән, яхшы төш күргәнегезне, тәрәзә пыяласына кунган бер кошчыкның әйбәт хәбәр алып килүен әйтергә була. Мәктәп елларыннан бирле сезгә уңыш китергән тәңкәне биреп, аның балага да уңыш китерәсен әйтсәгез дә ярый.
Көн тәртибе һәм туклану
Югары сыйныфларга җиткәндә, укучыларның үзләренә кулай булган вакыт режимы барлыкка килә. Имтиханнарга әзерләнү чорында да аларның бу режимын бозмагыз. Бала иртәнге якта белемнәрне яхшырак үзләштерә икән – иртә белән әзерләнсен; дәреслекләр белән төнлә утырырга күнеккән булса – үзе гадәтләнгән вакытта утырсын.
Укып утыру вакытының ял белән аралашуына игътибар итегез, саф һавада йөреп керү файдалы икәнен исенә төшерегез.
Туклану балансланган, ләкин гадәттәгечә булырга тиеш (бигрәк тә имтихан биргән көннәрдә). Психоэмоциональ киеренкелек вакытында организмның ничек җавап бирәсен алдан әйтеп булмый. Шоколад һәм киптерелгән җиләк-җимеш файдалы.
Фән үзенчәлекләре
Телдән сынауларга әзерләнгәндә, мәктәптә үтелгән бөтен материалны системага салу һәм кабатлап чыгу максатка ярашлы. Ә язмача имтиханга, мәсәлән, рус теленнән, кыска гына вакыт эчендә әзерләнеп бетү мөмкин түгел, шуңа күрә игътибарны программаның аерым бүлекләренә туплау әйбәтрәк.
Балалар бер-бер артлы берничә имтихан тапшыра. Аларның һәрбере – билгеле бер чикне узу. Нәтиҗәсе нинди булуга карамастан, һәр имтиханнан соң ял итеп алу мәҗбүри.
Өй атмосферасы
Бала имтиханнарга әзерләнгән чорда өйдәге атмосферага игътибарлы булыгыз. Ата-аналарның бар сөйләшүне алда торган сынауларга гына кайтарып калдыруы бик начар. Ничек кайгыруыгыз турында бала алдында телефоннан дусларыгызга сөйләмәгез. Нинди генә ваемсыз булса да, бала сезнең сәламәтлегегез өчен үзен җаваплы тоя башлаячак, ә бу стрессны тагын да арттыра.
Балага да, гаиләдәге башка кешеләргә дә ял итәргә, уртак эшләр белән шөгыльләнергә, шаярып алырга мөмкинлек бирегез.
Нәтиҗәләрне кабул итү
Хөрмәтле әти-әниләр! Уңышлы тапшырылган имтихан – бала өчен генә түгел, гаилә өчен дә бәйрәм. Аның «бишле» алуын «шулай булырга тиеш иде» дип кабул итмәгез. Бала белән бергә сөенегез, бәйрәм табыны әзерләү дә әйбәт.
Имтихан нәтиҗәсе канәгатьләнмәслек булса, бу – фаҗига түгел, ә тәҗрибә. Гаҗизләнеп кул селтәмәгез, балагызга «булдыксыз» исеме такмагыз. Бу хәл турында фикер алышыгыз да киләчәктә истә тотыгыз.
Асылда безнең балалар уку фәннәре буенча гына имтихан бирми, алар авырлыкларны җиңәргә дә өйрәнә. Балагызга шуны аңлатыгыз. Белемнәрне тикшерү – холыкны, ихтыяр көчен сынау. Кирәк вакытта үзеңне ачып бирә белү, гыйлемнең билгеле бер өлкәсендә үз казанышларыңны күрсәтә алу, югалып калмау, дулкынлануны җиңү – боларның барысына да өйрәнергә кирәк.
Ата-аналарга кыскача киңәшләр
1. Режим төзегез. Имтиханнарга әзерләнү көннәренең структурасын билгеләгез: өйрәнеләсе материалны тигез өлешләргә бүлегез һәм көн саен үтәлешен тикшерегез.
2. Кирәкле әйберләр. Әзерләнү өчен кирәкле әйберләр җитәрлек булмаса, баланы әрләмәгез. Үзегез югын табып бирегез.
3. Туклану – гадәттәгечә, ләкин дөрес. Шоколад, киптерелгән җиләк-җимеш ярдәм итә.
4. Низаглардан сакланыгыз. Бу чорда укуга кагылышлы бәхәсле мәсьәләләрне хәл итмәгез. Баланың имтиханга әзерләнүенә җаваплы мөнәсәбәтен хуплагыз.
5. Ышаныч. Баланы үз көченә ышандырырга тырышыгыз.
Йомгак
Хөрмәтле әти-әниләр! Артында ышанычлы тыл, үзен яраткан кешеләр булуын тойса, үсмер кызлар һәм малайлар үзләрен тынычрак хис итә. Балаларын яратмый торган ата-ана юктыр, ләкин әти-әнисенең үзен яратуына ышанычы нык булган балалар бик үк күп түгел. Яратуыгыз турында баланың үзенә әйтүдән курыкмагыз. Бу ярату имтихан нәтиҗәләренә бәйле булмасын.
Зирәклек һәм сабырлык күрсәтегез! Сезнең ярдәм балага, һичшиксез, уңыш китерәчәк!
Әти-әниләргә киңәшләр!
Сез үз балагызны бәхетле, белемле һәм тәрбияле итеп үстерергә телисез икән, түбәндәге файдалы киңәшләр белән танышыгыз:
1. Үз балагызны ничек бар, шулай яратыгыз.
2. Үзегезнең балагызга ышаныгыз! Безгә ышанган кешеләрне алдап булмый, без тагын да яхшырак булырга, изге эшләр эшләргә, яхшы гамәлләр кылырга омтылабыз.
3. Үз балагызны хөрмәт итегез.
4. Балагызны мөмкин кадәр ешрак кочаклагыз (көненә ун тапкырдан да ким түгел).
5. Сабыйны мактагыз. Нәрсә дә булса яхшы килеп чыкса, ул уңышлы булган вак-төякләрне дә күрергә тырышыгыз. Мактау өчен бала тагын да күбрәк эшләргә тырышачак.
6. Үзегезнең балага һәм аның гамәленә мөнәсәбәтегезне аерыгыз. Бернәрсә дә булмаса, баланы түгел, ә аның начар эшен генә тәнкыйтьләгез.
7. 5–6 яшьләрдә балаларны чисталыкка һәм тәртипкә өйрәтегез. Аннары моны эшләү күпкә авыррак.
8. Әдәпле булыгыз һәм үз балаларыгызга карата сак булыгыз.
9. Балагыз сездән ярдәм сораса, аңа ярдәм итегез. Аның үзе эшли алганын күрсәтегез. Ә чыннан да ярдәмегез кирәк булса, ярдәм итегез.
10. Балага уңышларыгыз, уңышсызлыкларыгыз һәм бу уңайдан үз хис-тойгыларыгыз турында сөйләгез. Әти-әнинең дә ялгыша алуын һәм моның белән борчылуын белсен.
11. Бала алдында гафу үтенергә сәләтле ата-ана аның хөрмәтен уята, мөнәсәбәтләр якын һәм эчкерсез була.
12. Әгәр балагыз сезгә үпкәләсә, аңардан гафу сорагыз һәм ничек сез аны яратуыгыз турында сөйләгез.
13. Үз балагызга ышаныгыз. Белегез: сезнең ышаныч аңа уңышлы булырга ярдәм итә.
14. Кечкенә баланың реаль файда китерә алуы өчен, һәм ул үзе өчен файдалы эш төрен кече яшьтән үк сайлап ала алуы өчен шартлар тудырыгыз.
Әти-әниләр, исегездә тотыгыз: иң яхшы тәрбия – үзегезнең уңай үрнәгегез. Балаларыгыз сезнең көзгегез. Аларның күзләре сезгә карый, йөрәкләре сезнең эшләрегезне кабатлый. Шуңа күрә бүген үзегезнең балагызга нинди мирас калдыруыгыз турында уйлагыз.